شنبه, 29 آبان 1395 ساعت 21:35

معرفی کتاب «زن و معرفت دینی در جهان اسلام»

نوشته شده توسط دانشنامه زن مسلمان
در فصل سوم با عنوان زنان تربیت‌شده مکتب نبوی و علوی، به معرفی این زنان از جمله ام الخیر، عکرشه بنت اطش، دارمیهد حجونی، اروی بنت حارث بنت عبدالمطلب، زرقا بنت عدی همدانی، سوده بنت عماره همدانی پرداخته شده است.
نسیم السادات محبوبی‌شریعت‌پناهی

زن و معرفت دینی در جهان اسلام
(بررسی مبانی نظری و عوامل انحراف از نگاه دکتر صادق آیینه‌وند)
تدوین و گردآوری: منصوره شایسته
ناشر: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی؛ 1394

پایگاه تحلیلی- خبری مهرخانه، با توجه به رسالت خود جهت معرفی جامع اقدامات و فعالیت‌های صورت‌گرفته در حوزه زنان، مبادرت به معرفی کتب منتشره از طرف جریان‌های مختلف اندیشه‌ای می‌کند. بدیهی است این اقدام صرفاً جهت اطلاع‌رسانی به علاقه‌مندان حوزه زنان صورت گرفته و لزوماً بیانگر دیدگاه‌های مهرخانه نیست.

در مقدمه کتاب آمده است: «با نگاهی به قرآن، احادیث و سیره نبوی و علوی در می‌یابیم که والاترین دیدگاه نسبت به جایگاه زن و نقش او در توسعه و تعالی خانواده و جامعه، متعلق به اسلام است و بزرگ‌زنانی که در حکومت کوتاه رسول اکرم و امیرالمؤمنین تربیت شده‌اند، شاهدی صادق برای این ادعایند. قرآن در معرفی زن در جایگاه فردیش نه تنها او را در طی مسیر سعادت و ابعاد خلیفه الهی‌اش کمتر از مرد نمی‌داند، بلکه خلقت او را به ابزاری مسلح می‌داند که هم خود می‌تواند قله‌های کمال را با شتاب بیشتری طی کند و هم مشوق دیگران باشد. در مقام مادری، ظرفیتی به طفل می‌بخشد که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم می‌فرماید: «السعید سیعید فی بطن امه و الشقی شقی فی بطن امه» (بحارالانوار، ج5، ص 9)؛ زمینه‌های شقاوت و سعادت هر فرد در شکم مادر و با افعال و صفات نیک و بد او تعیین می‌گردد. هرچند با قدرت اختیار و اراده توان تغییر در آن را دارد». (ص 13)

در بحث از ضرورت پرداختن به مبحث زنان از نگاه دکتر آیینه‌وند، مؤلف بر نوع نگاه ایشان در مورد حضور زنان در عصر نبوی و پس از آن تأکید دارد: «در عصر نبوی، جامعه مبتنی بر حضور فعال زن مسلمان در عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و... مورد تأیید پیامبر بود. البته در عصر نبوی، زنان بیشتر حضور فکری و دینی داشتند، بدون آن‌که مستقیماً در اداره جامعه وارد شوند، در تحولات جامعه اسلامی ایفای نقش می‌کردند. تداوم این وضعیت می‌توانست در دوره‌های بعد، شرایط مطلوب‌تری برای زنان در جامعه اسلامی به‌وجود آورد، اما با رحلت پیامبر جامعه دستخوش تحولات و بسیاری از سنن جاهلی بازتولید شد. حادثه سقیفه که نخستین انحراف در جامعه اسلامی بود، اثر خود را بر وضعیت زنان نیز برجای گذاشت. سنت‌های گذشته به سرعت بازگشتند تا بر جامعه و سیر حرکت آن حاکم شوند. بدین‌ترتیب، تعالیم اسلام درباره جایگاه زن، با بی‌توجهی مواجه شد و دیدگاه جامعه نسبت به ایشان دگرگون گردید. از همان ابتدا، خلفا در کسوت جانشینان پیامبر، در برخورد با زنان روشی برخلاف روش پیامبر در پیش گرفتند. بنابراین در گام نخست، حکومت در جایگاه اولین عامل، در بازتولید نگاه جاهلی نسبت به زن نقش داشت. علاوه بر این، باورهای ادیان پیش از اسلام از جمله یهود نیز در این زمینه تأثیرگذار بود. سابقه نفوذ باورهای یهود در میان اعراب جزیره‌العرب به دوره قبل از اسلام بازمی‌گردد. در دوره اسلامی هم بسترهای مناسب برای نفوذ و رواج عناصر فرهنگ یهود فراهم شد» (ص 22).

شایسته در بخش منابع مورد استناد دکتر آیینه‌وند به دو دسته منابع متقدم و جدید اشاره می‌کند: منابع متقدم مانند «اخبار الوافدات من النسا علی معاویه بن ابی سفیان» اثر العباس بن بکار الضبی (متوفای 222 هجری) از منابع دست اول تاریخ اسلام درباره زنان است که اخیراً توسط سکینه شهابی در بیروت به چاپ رسیده است. موضوع این کتاب مربو ط به داستان ملاقات شانزده تن از زنان بزرگ اسلام با معاویه است که پس از شهادت امیرالمومنین علی علیه‌السلام توسط معاویه به دمشق خوانده شده و به جهت شرکت در فعالیت سیاسی، اجتماعی و دفاع از حکومت و حاکمیت علی علیه‌السلام محاکمه شده‌اند. کتاب «الطبقات الکبری» اثر محمد بن سعد، معروف به کاتب واقدی و مشهور به ابن سعد (متوفای 230 هجری) نیز از منابع عمده تاریخ اسلام در باب زنان صحابی و تابعان صدر اسلام است که توسط آیینه‌وند مورد استناد قرار گرفته است. سایر کتاب‌های متقدم عبارتند از «بلاغات النسا»، «عیون الاخبار»، «العقد الفرید»، «امهات الخلفاء» و... . منابع متقدم مورد استناد این مرحوم شامل پژوهش‌هایی چون «در اسارت فی تاریخ المراه» (1996)، «الجهود العلمیه للمراه خلال القرنین الخامس و السادس الهجری» (1996) و... است.

نویسنده در فصل دو دیدگاه نسبت به زن در اسلام و شاخصه‌های آن، بر توصیف دیدگاه اول یعنی زن در پرتو سیره نبوی و علوی (اسلام معیار) که مرحوم آیینه‌وند شاخص‌هایی چون نگرش انسانی و محوریت تساوی و کرامت ویژه زنان (با استناد مرحوم آیینه‎وند به قرآن، به روایات و با جست‌وجوی کرامت زن در سیره نبوی و علوی و جست‌وجوی کرامت زن در سیره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها)، مشارکت فعال اجتماعی، مشارکت فعال سیاسی، مشارکت علمی، قائل بوده، پرداخته است. دیدگاه دوم با عنوان زن در پرتوی قرائت‌های اموی و عباسی (زن ابزاری) است. شاخصه‌های این نگرش عبارتند از: زن موجود طفیلی و ضعیف، کم‌رنگ شدن نقش اجتماعی، مثلث قدرت، ثروت و جنسیت.

در همین زمینه: استاد آیینه وند برای زن به عنوان زن، احترام قایل بودند/ کسانی که تحت تاثیر جریانات غیردینی حوزه زنان هستند، حق مصادره او را ندارند

در فصل عوامل انحرافی جایگاه زن در اسلام، نویسنده به بررسی این عوامل از دیدگاه آیینه‌وند پرداخته است که عبارتند از: سرچشمه‌های ادبیات زن ابزاری، تأثیر فرهنگ جاهلیت،‌ تأثیر فرهنگ یهود (شاخص‌های نگاه منفی: حضور زن در اجتماعات مذهبی، علم‌آموزی زن از دیدگاه فرهنگ یهود، شیوه خدمت‌گزاری به دین، زن و مشارکت در امور سیاسی) و چگونگی نفوذ عناصر فرهنگ یهود در جامعه اسلامی، اشتراکات میان اسلام و یهود، بازتاب باورهای یهود در حیات اجتماعی زن در اسلام، زن و مشارکت در امور سیاسی، شیوه ارزیابی احادیث حوزه زنان. در انتهای این فصل، به بررسی تأثیر فرهنگ خسروانی، بررسی تأثیر فرهنگ زرتشت غرب ایران، بررسی تأثیر فرهنگ بین‌النهرین، صوفیانه و مغولان درباره زن در دیدگاه مرحوم آیینه‌وند پرداخته شده است.

در فصل سوم با عنوان زنان تربیت‌شده مکتب نبوی و علوی، به معرفی این زنان از جمله ام الخیر، عکرشه بنت اطش، دارمیهد حجونی، اروی بنت حارث بنت عبدالمطلب، زرقا بنت عدی همدانی، سوده بنت عماره همدانی پرداخته شده است.

نویسنده در فصل چهارم، سیره عملی استاد در تحقق نگرش اسلام معیار، به بررسی جایگاه آیینه‌وند در پایه‌گذاری نهادها و مؤسسات مرتبط با حوزه زنان (راه‌اندازی رشته مطالعات زنان، انجمن ایرانی مطالعات زنان، انجمن زنان پژوهشگر تاریخ و...) و نگرش کرامت‌محور استاد در مصاحبه با کبری روشنفکر و عزت‌السادات میرخانی می‌پردازد.

کتاب زن و معرفت دینی در جهان اسلام (بررسی مبانی نظری و عوامل انحراف از نگاه دکتر صادق آیینه‌وند)، توسط منصوره شایسته تدوین و گردآوری شده و انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی آن را در سال 1394، به قیمت 85000 ریال منتشر کرده است.

* دانشجوی دکترای مطالعات زنان

 

منبع: مهرخانه

 

 

خواندن 1431 دفعه

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید